ناآرامی‌های سال ۱۴۰۱ در تهران و دیگر شهرهای ایران از مهم‌ترین رویدادهای اجتماعی و سیاسی دوران معاصر جمهوری اسلامی به‌شمار می‌آیند و بررسی آن‌ها مستلزم رویکردی چندلایه و تحلیلی دقیق از منظر نظریه‌های معتبر است. این مقالۀ پژوهشی می‌کوشد این ناآرامی‌ها را در پرتو دو چارچوب نظری متفاوت – نظریۀ سیاسی ساموئل هانتینگتون درباره تباهی سیاسی و نهادمندی، و دیدگاه‌های امام خامنه‌ای دربارۀ ساختار ولایت فقیه، نقش دین و الگوی نهادمندی دینی – مورد تحلیل تطبیقی قرار دهد. نظریۀ هانتینگتون بر شکاف میان سرعت نوسازی اجتماعی و ظرفیت نهادهای سیاسی برای مدیریت مطالبات نوظهور تأکید می‌کند؛ در مقابل، دیدگاه امام خامنه‌ای بر اهمیت ایدئولوژی اسلامی، انسجام ساختار دینی، و کارکرد ولایت فقیه به‌عنوان رکن حفظ ثبات، مشروعیت و تداوم نظم سیاسی تمرکز دارد. ارزیابی همزمان این دو رویکرد نشان می‌دهد که هر یک ابعاد مستقلی از علل، زمینه‌ها و پیامدهای ناآرامی‌های ۱۴۰۱ را روشن می‌سازند و ترکیب آن‌ها می‌تواند تصویری جامع‌تر، دقیق‌تر و چندبعدی‌تر از وضعیت اجتماعی-سیاسی امروز ایران ارائه دهد؛ تصویری که درک روندهای تحول، چالش‌ها و ظرفیت‌های نظام سیاسی را نیز تسهیل می‌کند.